Svake godine u usevima pšenice početkom proleća se uočavaju simptomi mozaika, žute crtičavosti ili šarenila lišća.Do ovih promena može doći i usled abiotskih promena, nedostatka azota, kalijuma ili gvožđa, oštećenja od mraza ili virusnih oboljenja. Virusi koji pričinjavaju značajne štete na pšenici u sremu su: virus žute patuljavosti ječma Barley yellow dwarf virus (BYDV) i virus crtičavog mozaika pšenice Wheat streak mosaic virus (WSMV).
Sa nicanjem pšenice i ječma javljaju se štetočine vektori-prenosioci virusa, koje prvo naseljavaju ranije rokove setve i ranije ponikle useve strnih žita. Među njima posebnu pažnju treba posvetiti lisnim vašima, koje se javljaju kao prenosioci virusa žute patuljavosti ječma. Simptomi se ogledaju u zakržljalosti biljaka, žutilu, a nekih godina dolazi i do preoravanja useva. Tokom 2019. godine, usled prisustva ovog virusa, preorane su površine pod ječmom tokom ranog proleća na području opština Irig, Ruma i Inđija. Na istom terenu površine pod pšenicom nisu preorane, ali prinosi su bili izuzetno niski. Često se na površinama pod strnim žitima primećuje žućenje u trakama, koje nije uzrokovano virusima već se radi o drugim uzročicima ove pojave.
Vektor,prenosilac ovog virusa je cikada Psammotettix alienus, koja je prisutna u našem području i javlja se tokom septembra i oktobra meseca.
Virus patuljavosti pšenice (WDV) kao i virus žute patuljavosti ječma se ne prenose semenom, biljnim sokovima ili zemljištem (M.V.Wiese, Compendium of Wheat diseases, second edition) već samo navedenim štetočinama - cikadama.
Loša higijena polja , pre svega zakorovljenost i nezaoravanje žetvenih ostataka, omogućavaju ishranu ovih štetočina tokom leta i povećavaju brojnost ovog vektora virusa, koji u jesen sa korova, voćnih vrsta, prelazi novonikle useve strnih žita i ugrožava ih. Prirodni domaćini virusa patuljavosti pšenice su pšenica, ječam, raž, kukuruz i veliki broj korova iz porodice trava (Poaceae). Takođe, na velikom broju parcela mogu se uočiti i samonikle pšenice, koje su izvor virusa od vegetacione sezone koja je za nama. Sa samoniklih biljaka pšenice kao i korovskih biljaka, virus se putem ishrane cikada prenosi na nove useve pšenice. Ukoliko su biljke, na kojima su se cikade hranile bile zaražene virusima, one su infektivne ceo svoj životni vek. Pored odarslecikade, virus mogu da prenesu i svi razvojni stadijumi larve.
Simptomi u vidu manjih ili većih žutih oaza ili traka nepravilno raspoređenih po paraceli, uglavnom se prvo registruju u pšenici i ječmu koju su posejani u optimalnom roku i koji su imali veoma povoljne uslove za početni rast i razvoj (slika 1).
Prisustvo ovako raspoređenih bolesnih biljaka je posledica kretanja i ishrane cikada na parceli. Zaostajanje biljaka u porastu nastaje usled skraćivanja internodija. Ovako inficirane biljke su sterilne, ne klasaju ili daju
kratke klasove sa malim brojem zrna. Biljke pšenice koje su rano zaražene brzo propadaju i suše se. Stoga se u kasnijim fazama u usevu pšenice, se mogu naći obolele biljke visoke svega nekoliko centimetara i biljke koje imaju klasove. Razlika u razvijenosti obolelih biljaka je posledica vremena zaražavanja pšenice. Kržljave biljke su zaražene prve, a najrazvijenije biljke poslednje. Naviše obolelih biljaka ima na ivičnim delovima parcela, u usevima koji su najranije posejani i u retkim usevima. Mnogi usevi su prošle jeseni zasejani krajem novembra, a niču još uvek. Posebnu pažnju treba posvetiti tim usevima, jer zaraza se može ostvariti u proleće.Šta je tačno u pitanju, može se znati samo posle analize obolelih biljaka u laboratoriji.
Preporuka svim proizvođačima je da nakon nicanja strnih žita obavezno prate prisustvo i brojnost navedenih štetočina. Pratiti i rano u proleće prisustvo ovih štetočina pogotovo ove godine jer smo imali blagu zimu. Prag štetnosti, odnosno kritičan broj, kada donosimo odluku o preduzimanju mera suzbijanja, za biljne vaši iznosi 20-25 jedinki po biljci prisutnih na značajnijem delu parcele. obzirom da se suzbijanjem vaši uništavaju i korisni insekti-prirodni neprijatelji vašiju, odluku o suzbijanju doneti u konsultaciji sa najbližim stručnim savetodavcima.
Za folijarna tretiranja preporučujemo insekticide iz grupe piretroida i mnoge druge insekticide registrovane za suzbijanje vašiju kao i insekticide koje koristimo za suzbijanje žitnog bauljara.
PSS Ruma
Gorica Kozobarić